PRZEDAWNIENIE ZACHOWKU W ŚWIETLE PRZEPISÓW INTERTEMPORALNYCH

Roszczenie o zachowek, które w niedługim czasie ma przejść pewne zmiany, jest z pewnością instytucją, która zawsze budzi bardzo duże emocje, szczególnie podczas rozpraw sądowych. Większość osób zdaje sobie sprawę, z czym prawo do zachowku się wiążę. Pozwolę sobie jednakże, przed przejściem do meritum, czyli kwestii przedawnienia tego roszczenia w kontekście przepisów intertemporalnych, w skrócie przybliżyć instytucję zachowku.

Po pierwsze krąg osób uprawnionych. Należą do nich rodzice (ci prawdopodobnie zostaną wyeliminowani po nowelizacji), małżonek oraz zstępni (a zatem dzieci, wnuki,  prawnuki itd.). Te kategorie osób mają prawo do zachowku, jeżeli dziedziczyłyby z mocy ustawy (gdy jest testament) lub gdy dziedziczą z mocy ustawy (jeżeli uzyskany spadek nie zaspokoił zachowku, z uwagi na przykład na darowiznę).

Po drugie osoby odpowiedzialne. Zasadniczo spadkobierca testamentowy. W pewnych sytuacjach również osoba obdarowana lub osoba, która uzyskała majątek tytułem zapisu windykacyjnego.

Podstawą zachowku jest udział wynikający z dziedziczenia spadkowego, przemnożony co do zasady przez 1/2 lub też w wypadkach szczególnych (małoletniość uprawnionego lub jego trwała niezdolność do pracy) przez 2/3.

Substrat zachowku, to czysta wartość spadku bez zapisów zwykłych i poleceń, natomiast z uwzględnieniem darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę. Reguły doliczania ściśle określa kodeks cywilny. Do najważniejszych zasad należy to, że nie dolicza się żadnych darowizn, które należą do kategorii drobnych i zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Dolicza się natomiast inne darowizny, niż drobne, których spadkodawca dokonał na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku, niezależnie od czasu ich realizacji oraz te, których dokonano na rzecz innych osób w ciągu dziesięciu lat liczonych wstecz od otwarcia spadku.

PRZEDAWNIENIE ROSZCZENIA O ZACHOWEK

Obok powyższych regulacji dotyczących zachowku bardzo istotna jest również kwestia przedawnienia przedmiotowego roszczenia. Aktualnie art. 1007 kodeksu cywilnego wskazuje, iż roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia ogłoszenia testamentu, zaś przeciwko osobie, która odpowiada za uzupełnienie zachowku w związku z darowizną lub zapisem windykacyjnym – w ciągu pięciu lat od dnia otwarcia spadku (dzień śmierci spadkodawcy).

Przepisy obowiązujące do dnia 23 października 2011 roku przewidywały tymczasem trzyletni okres przedawnienia. Przeanalizowania wymagają zatem przepisy intertemporalne, ażeby ustalić, czy termin przedawnienia naszego leciwego już roszczenie o zachowek, o którym zdążyliśmy praktycznie zapomnieć, nie uległ przypadkowo przedłużeniu.

Mianowicie art. 8 ustawy nowelizującej wskazuje, iż do roszczeń o zachowek powstałych przed dniem wejścia w życie zmiany terminu trzyletniego na pięcioletni (23 października 2011 roku) i w tym dniu jeszcze nie przedawnionych, stosuje się przepisy znowelizowane. Oznacza to, iż przepisy intertemporalne spowodowały wydłużenie okresu przedawnienia niektórych roszczeń, które już istniały, zanim wprowadzono ustawę nowelizującą.

Jeżeli zatem w dniu 23 października 2011 roku nasze roszczenie o zachowek nie było jeszcze przedawnione, to otrzymujemy dodatkowe dwa lata (w stosunku do okresu pierwotnego, czyli takiego, który występował w chwili powstania roszczenia) na w pełni skuteczne dochodzenia zachowku przed sądem. Sposób liczenia terminu nie został zmieniony przez przedmiotową nowelizację, więc nadal początek terminu przedawnienia należy liczyć zasadniczo od dnia ogłoszenia testamentu lub też od dnia śmierci spadkodawcy.

Przykładowo zatem, jeżeli testament pozbawiający nas prawa do spadku ogłoszono 20 stycznia 2009 roku i do tej pory nie przerwaliśmy biegu przedawnienia, to nadejdzie ono 20 stycznia 2014 roku, pomimo iż w dacie powstania roszczenia o zachowek obowiązywał trzyletni okres przedawnienia, który wówczas wskazywał na dzień 20 stycznia 2012 roku.

MAREK MIECZNIKOWSKI
RADCA PRAWNY

Powrót