PORADY PRAWO SPADKOWE: JAK DZIEDZICZYMY BEZ TESTAMENTU?

Omówienie reguł dziedziczenia ustawowego

 

Testament daje nam dużą, choć nie do końca pełną, szczególnie z uwagi na zachowek, możliwość rozporządzenia naszym majątkiem po śmierci. Co jednak, jeśli testamentu nie sporządzimy lub zostanie on uznany za nieważny? Otóż wówczas wchodzi w grę dziedziczenie ustawowe według ścisłych reguł zawartych w kodeksie cywilnym. Reguły te zostaną omówione w punktach poniżej (jest to również ważne przy odrzuceniu spadku):

1)    pierwszymi powołanymi do dziedziczenia są małżonek oraz dzieci, jeżeli oczywiście spadkodawca był w związku małżeńskim w dacie śmierci (uwaga: nie mogła być orzeczona separacja oraz nie zachodzą pozostałe przesłanki wyłączenia małżonka od dziedziczenia) oraz posiadał dzieci:

 a. małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, z tym jednak zastrzeżeniem, że udział spadkowy małżonka nie może być niższy niż 1/4 (przykład: spadkodawca pozostawił małżonka oraz pięcioro dzieci - małżonek otrzymuje 1/4 spadku, czyli inaczej 5/20 spadku, a każde z dzieci po 3/20 spadku);

 b.   jeżeli któreś z dzieci nie dożyło otwarcia spadku (lub spadek odrzuciło), a posiada swoje dzieci, to dziedziczą te dzieci w częściach równych (jeżeli zatem w przykładzie wskazanym w lit. a powyżej jedno z pięciorga dzieci spadkodawcy zmarłoby przed spadkodawcą, a miało same dwójkę dzieci, to wówczas ta każdy z tych dzieci, czyli wnuków spadkodawcy, otrzyma po 3/40 spadku);

 c. zasada wskazana w lit. b. powyżej odnosi się do każdych zstępnych (a więc dzieci, wnuki, prawnuki, itd.);

 d.    co istotne jeżeli małżonek spadkodawcy nie dziedziczy (ponieważ spadkodawca nie pozostawał w związku małżeńskim lub została orzeczona separacja lub zachodzą pozostałe przesłanki wyłączające małżonka od dziedziczenia), to całość spadku przypada zstępnym (a więc w pierwszym rzędzie dzieciom, a potem wnukom, itd.);

 2)  jeżeli spadkodawca nie posiadał zstępnych (a więc dzieci, wnuków, itd.), a posiadał małżonka (i nie ma separacji oraz pozostałych przesłanek wyłączających) to spadek przypada małżonkowi i rodzicom, przy czym małżonek zawsze otrzymuje 1/2 spadku, zaś pozostała część (czyli 1/2 spadku) przypada rodzicom, z których każdy otrzymuje po 1/4 spadku; w sytuacji nieustalonego ojcostwa matka zmarłego otrzymuje 1/2 spadku;

 3)    jeżeli spadkodawca nie miał również małżonka (lub była orzeczona separacja lub zachodzą pozostałe przesłanki wyłączające małżonka od dziedziczenia), to cały spadek przypada rodzicom spadkodawcy (każdy z rodziców po 1/2);

 4)  jeżeli którykolwiek z rodziców spadkodawcy zmarł przed spadkodawcą, a dochodziłoby do dziedziczenia przez rodziców w sytuacji wskazanej w pkt. 2 lub 3 powyżej, to wówczas udział spadkowy tego rodzica (wskazany w pkt. 2 lub 3 powyżej) przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych (przykład: spadkodawca nie miał dzieci, pozostawił żonę, między małżonkami nie orzeczono separacji i nie zachodzą pozostałe przesłanki wyłączające małżonka od dziedziczenia, a nadto spadkodawca miał troje rodzeństwa, zaś w dacie jego śmierci nie żyła jego matka, natomiast żył ojciec – dziedziczenie ustawowe wygląda następująco: małżonek 1/2 (6/12) spadku, ojciec 1/4 (3/12) spadku, każde z rodzeństwa po 1/12 spadku).

 5)  jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy dziedziczyłoby zgodnie z sytuacją wskazaną w pkt. 4 powyżej, a zmarłoby przed spadkodawcą, to udział spadkowy tego rodzeństwa (wskazany w pkt. 4 powyżej) przypada zstępnym tego rodzeństwa (a więc przykładowo bratanicy, bratankowi, siostrzenicy lub siostrzeńcowi spadkodawcy albo ich zstępnym); w przykładzie opisanym w pkt. 4 powyżej jedno z rodzeństwa zmarło przed spadkodawcą, lecz miało dwójkę dzieci - dziedziczenie ustawowe wygląda następująco: małżonek 1/2 (6/12) spadku, ojciec 1/4 (3/12) spadku, dwoje żyjącego rodzeństwa po 1/12 spadku, dwoje dzieci tego z rodzeństwa, które zmarło po 1/24 spadku);

 6)   jeżeli dziedziczy małżonek oraz jeden z rodziców, z uwagi na to że drugi z rodziców zmarł przed spadkodawcą, a na dzień śmierci spadkodawcy nie ma rodzeństwa spadkodawcy lub zstępnych (dzieci, wnuków, itd.) tego rodzeństwa, to dziedziczą po połowie małżonek oraz żyjący rodzic;

 7)   w braku zstępnych (dzieci, wnuków, itd.) spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych (dzieci, wnuków, itd.), cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy; uwaga: powyższa zasada pokazuje jak długa jest lista krewnych, aby w drodze dziedziczenia ustawowego cały spadek  przypadł małżonkowi, co jeszcze raz pokazuje jak ważne jest sporządzenie testamentu;

 8)   w braku zstępnych (dzieci, wnuków, itd.), małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych (dzieci, wnuków, itd.) rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych; w przypadku zaistnienia zasady przedstawionej w niniejszym pkt. 8 jeżeli któreś z dziadków nie dożyłoby śmierci spadkodawcy, to udział przypadający temu z dziadków przypada jego zstępnym (dzieciom, wnukom, itd.) – oczywiście nie mogą to być osoby dziedziczące przed dziadkami (a więc zstępni spadkodawcy, jego małżonek, rodzice, rodzeństwo i zstępnych  rodzeństwa spadkodawcy); przykładowo zstępnym dziadków dziedziczącym w razie śmierci dziadka spadkodawcy, który byłby powołany do spadku z uwagi na brak krewnych dziedziczących w bliższej kolejności, będzie wujek spadkodawcy, ciotka spadkodawcy czy też jego kuzynostwo;

 9)   w braku zstępnych tego z dziadków, który zmarł przed spadkodawcą, udział spadkowy, który przypadałby temu z dziadków, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych; przykład: dochodzi do dziedziczenia dziadków, ale żyją tylko dziadkowie spadkodawcy od strony matki; jednocześnie nie ma żadnych innych krewnych – w takiej sytuacji każdy z dziadków będących przy życiu dziedziczy po 1/2 spadku;

 10) co ciekawe ostatnim ze spadkobierców ustawowych, którzy dziedziczą w sytuacji, w której do dziedziczenia nie dochodzi małżonek oraz żadni krewni (wskazani w pkt 1-9 powyżej) spadkodawcy, są dzieci małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło śmierci spadkodawcy; ta zasada jest dość skomplikowana, ale zakłada, że do dziedziczenia mogą dojść w powyższej sytuacji pasierb lub pasierbica;

 11) w braku wszystkich osób wymienionych w pkt. 1-10 powyżej spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.

 
MARTA MIECZNIKOWSKA
ADWOKAT

Powrót